Κυριακή, 2 Νοεμβρίου 2014

Λατινική Γραμματική- Γ' κλίση ουσιαστικών

                                                                   Γ’ ΚΛΙΣΗ
                                                            (Declinatio tertia)

Η τρίτη κλίση περιλαμβάνει ονόματα αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα.
Από αυτά άλλα είναι καταληκτικά (δηλαδή έχουν στην ονομαστική του ενικού την κατάληξη s) και άλλα απ’ αυτά είναι ακατάληκτα (δηλαδή δεν έχουν s στην ονομαστική του ενικού). Άλλα από αυτά είναι ισοσύλλαβα (δηλαδή έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών στην ονομαστική και γενική ενικού) και άλλα περιττοσύλλαβα (δηλαδή η γενική του ενικού έχει μία συλλαβή παραπάνω από την ονομαστική). Άλλα απ’ αυτά είναι μονόθεμα (δηλαδή σχηματίζουν όλες τις πτώσεις από ένα θέμα π.χ. orator, gen. oratoris) και άλλα απ’ αυτά διπλόθεμα (δηλαδή σχηματίζονται από δύο θέματα, ένα στην ονομαστική και κλητική και άλλο για τις υπόλοιπες πτώσεις π.χ. miles, gen. militis). Τέλος ανάλογα με το χαρακτήρα του θέματός τους άλλα είναι φωνηεντόληκτα (έχουν δηλαδή χαρακτήρα i π.χ. hostis, hosti-) και άλλα συμφωνόληκτα (έχουν δηλαδή χαρακτήρα άφωνο <b,p,-c,g,d,t>, υγρό ή έρρινο <l,r,m,n> ή συριστικό <s ή v> π.χ. dux,duc-).

- Τα φωνηεντόληκτα είναι όλα ισοσύλλαβα (π.χ. civis-civis, sedes-sedis). Τα συμφωνόληκτα είναι όλα περιττοσύλλαβα (π.χ. rex-regis).
- Τα ουδέτερα είναι όλα ακατάληκτα, π.χ. mare-maris.
- Τα ουδέτερα έχουν τρεις πτώσεις όμοιες και στους δύο αριθμούς (την ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική), ενώ έχουν τις ίδιες καταλήξεις με τα αρσενικά και τα θηλυκά στη γενική, τη δοτική και την αφαιρετική ενικού και πληθυντικού αριθμού.
- Τα ουσιαστικά στη γ΄ κλίση λήγουν σε : a,e,o ή σε κάποιο ληκτικό σύμφωνο (c,l,m,n,r,s,t,x) στην ονομαστική του ενικού.
 - Όλα τα γένη σχηματίζουν τη γενική ενικού με την κατάληξη –is.


                                    ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΤΩΝ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΤΗΣ Γ΄ ΚΛΙΣΗΣ

ΑΡΣΕΝΙΚΑ είναι όσα λήγουν σε : -o, -or, -os, -er, (-es, -is)* (ο όρος έρεσις).
 * (-es,-is) είναι περιττοσύλλαβα.
 Εξαιρέσεις
1) -o: θηλυκό: caro-carnis
2) -or: θηλυκά: arbor -oris, uxor -oris, soror –oris
             ουδέτερο: marmor –oris
3) -os: θηλυκό: dos-dotis
4) -er: θηλυκό: mater-matris

ΘΗΛΥΚΑ είναι όσα λήγουν σε : -io, -do, -go, -as, (-es, -is)*, -s**, -x, -us.
* (-es, -is) είναι ισοσύλλαβα.
** -s μονοσύλλαβα, έχουν σύμφωνο πριν το s.
Εξαιρέσεις
1) -io, -do, -go: αρσενικά: ordo-ordinis, praedo-praedonis
2) -as: αρσενικό: elephas-elephantis
3) -es, -is: αρσενικά: hostis-is, collis-is, finis-is, postis-is, unguis-is, mensis-is, familiaris-is, civis-is, Tiberis-is
4) -s: αρσενικά: fons-fontis, mons-montis
5) -x: αρσενικά: dux-ducis, rex-regis, grex-gregis, iudex-iudicis, senex-senis
6) Τα εις -us για να είναι θηλυκά πρέπει να διατηρούν το u στις υπόλοιπες πτώσεις, π.χ. virtus,-utis, salus,-utis, αλλιώς είναι ουδέτερα π.χ. genus,-eris, corpus,-oris.    Εξαιρούνται και είναι ουδέτερα τα ius-iuris, rus-ruris.

ΟΥΔΕΤΕΡΑ είναι όσα λήγουν σε : -c, -al, -l, -e, -n, -t, -ar, -ur, -us (καλενταρούρους).
1) Όσα λήγουν σε -us για να είναι ουδέτερα πρέπει να μην διατηρούν το u στις υπόλοιπες πτώσεις (π.χ. corpus,-oris) ή να είναι μονοσύλλαβα (ius, rus) αλλιώς είναι θηλυκά.
2) Από αυτά που λήγουν σε -ur εξαιρείται και είναι αρσενικό το augur,-uris
3) Από αυτά που λήγουν σε -l εξαιρούνται και είναι αρσενικά όλα τα εις -ul και το Hannibal,-alis.
4) Το aes-aeris είναι ουδέτερο και δεν έχει πληθυντικό αριθμό.


                                       ΒΑΣΙΚΕΣ ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ Γ΄ ΚΛΙΣΗΣ


            Singularis numerus
                   Pluralis numerus

αρσενικό-θηλυκό
ουδέτερο
αρσενικό-θηλυκό
ουδέτερο
Nominativus
-s  ή
-es
-a  ή -ia
Genetivus
-is
-is
-um ή -ium
-um  ή -ium
Dativus
-i
-i
-ibus
-ibus
Accusativus
-em  ή -im
-es ή -is
-a ή -ia
Vocativus
-s  ή
-es
-a ή -ia
Ablativus
-e  ή  -i
-e ή  -i
-ibus
-ibus

            ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕΡΙΚΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΤΡΙΤΟΚΛΙΤΩΝ

Α. Σχηματίζουν τη γενική πληθυντικού αριθμού σε -ium:
1. Τα ουδέτερα σε: -al, -ar, -e.
2. Όλα τα ισοσύλλαβα φωνηεντόληκτα σε : -is (gen. -is) και σε -es (gen. -is), εκτός από τα : sedes-sedis, senex-senis, iuvenis-iuvenis.
3. Όλα όσα το θέμα τους λήγει σε δύο ή περισσότερα σύμφωνα, π.χ. mons-gen. sing. montis-gen. plur. montium. Εξαιρούνται τα : pater-patris, mater-matris, frater-fratris που κάνουν σε -um.
4. Τα ονόματα dos, vis, τα εθνικά σε -as (gen. -atis) και σε -is (gen. -itis), το penates και το pugillares.
5. Σχηματίζουν τη γενική πληθυντικού και σε -um και σε -ium τα ονόματα: civitas-civitatis, aetas-aetatis, dignitas-dignitatis, utilitas-utilitatis, mensis-mensis, caedes-caedis, clades-cladis, virtus-virtutis.

Β. Σχηματίζουν την ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού αριθμού σε -ia:
1. Τα ουδέτερα σε: -al, -ar, -e.

Γ. Σχηματίζουν την αιτιατική ενικού αριθμού σε -im:
1. Το ισοσύλλαβο προσηγορικό όνομα: turris.
2. Το ελλειπτικό όνομα: vis.
3. Τα ισοσύλλαβα σε -is ονόματα ποταμών και πόλεων.
   π.χ. Tiberis, gen. Tiberis, acc. Tiberim
          Neapolis, gen. Neapolis, acc. Neapolim

Δ. Σχηματίζουν την αφαιρετική ενικού αριθμού σε -i:
1. Τα ουδέτερα σε: -al, -ar, -e.
2. Όσα σχηματίζουν την αιτιατική ενικού σε –im.
• Τα ονόματα (civis-is, avis-is, navis-is, unguis-is, rete-is, locuples-locupletis) σχηματίζουν την αφαιρετική του ενικού και σε -i και σε -e.

Ε. Όσα αρσενικά και θηλυκά σχηματίζουν τη γενική πληθυντικού σε -ium, έχουν στην αιτιατική του πληθυντικού διπλό τύπο σε -es και σε -is.
 π.χ. urbs, gen. pluralis num.: urbium, acc. pluralis num.: urbes/urbis

                               ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΚΛΙΣΗΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ Γ΄ ΚΛΙΣΗΣ

                                                             Συμφωνόληκτα
                                          Singularis numerus
                                           αρσενικά-θηλυκά
Nom.
iudex
uxor
homo
mens
Gen.
iudic-is
uxor-is
homin-is
ment-is
Dat.
iudic-i
uxor-i
homin-i
ment-i
Acc.
iudic-em
uxor-em
homin-em
ment-em
Voc.
iudex
uxor
homo
mens
Abl.
iudic-e
uxor-e
homin-e
ment-e

 
                                              Pluralis numerus
Nom.
iudic-es
uxor-es
homin-es
ment-es
Gen.
iudic-um
uxor-um
homin-um
ment-ium
Dat.
iudic-ibus
uxor-ibus
homin-ibus
ment-ibus
Acc.
iudic-es
uxor-es
homin-es
ment-es/ment-is
Voc.
iudic-es
uxor-es
homin-es
ment-es
Abl.
iudic-ibus
uxor-ibus
homin-ibus
ment-ibus

                                                              Φωνηεντόληκτα
                                           Singularis numerus
                                            αρσενικά-θηλυκά
Nom.
collis
civis
sedes
caedes
Gen.
coll-is
civ-is
sed-is
caed-is
Dat.
coll-i
civ-i
sed-i
caed-i
Acc.
coll-em
civ-em
sed-em
caed-em
Voc.
collis
civis
sedes
caedes
Abl.
coll-e
civ-e/civ-i
sed-e
caed-e

                                              Pluralis numerus
Nom.
coll-es
civ-es
sed-es
caed-es
Gen.
coll-ium
civ-ium
sed-um
caed-um/caed-ium
Dat.
coll-ibus
civ-ibus
sed-ibus
caed-ibus
Acc.
coll-es/coll-is
civ-es/civ-is
sed-es
caed-es/caed-is
Voc.
coll-es
civ-es
sed-es
caed-es
Abl.
coll-ibus
civ-ibus
sed-ibus
caed-ibus

                                         Συμφωνόληκτα - Φωνηεντόληκτα ουδέτερα
                                             Singularis numerus
Nom.
nomen
genus
mare
rete
Gen.
nomin-is
gener-is
mar-is
ret-is
Dat.
nomin-i
gener-i
mar-i
ret-i
Acc.
nomen
genus
mare
rete
Voc.
nomen
genus
mare
rete
Abl.
nomin-e
gener-e
mar-i
ret-i/ret-e

                                              Pluralis numerus
Nom.
nomin-a
gener-a
mar-ia
ret-ia
Gen.
nomin-um
gener-um
mar-ium
ret-ium
Dat.
nomin-ibus
gener-ibus
mar-ibus
ret-ibus
Acc.
nomin-a
gener-a
mar-ia
ret-ia
Voc.
nomin-a
gener-a
mar-ia
ret-ia
Abl.
nomin-ibus
gener-ibus
mar-ibus
ret-ibus


            Συγκοπτόμενα είναι τα ουσιαστικά pater, mater, frater και κλίνονται ως εξής:

                                           Singularis numerus
Nom.
pater
mater
frater
Gen.
patr-is
matr-is
fratr-is
Dat.
patr-i
matr-i
fratr-i
Acc.
patr-em
matr-em
fratr-em
Voc.
pater
mater
frater
Abl.
patr-e
matr-e
fratr-i

                                             Pluralis numerus
Nom.
patr-es
matr-es
fratr-es
Gen.
patr-um
matr-um
fratr-um
Dat.
patr-ibus
matr-ibus
fratr-ibus
Acc.
patr-es
matr-es
fratr-es
Voc.
patr-es
matr-es
fratr-es
Abl.
patr-ibus
matr-ibus
fratr-ibus


                                                    ΑΝΩΜΑΛΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ Γ΄ ΚΛΙΣΗΣ
   
                                                 Singularis numerus
Nom.
bos
vis
caro
senex
Gen.
bov-is
carn-is
sen-is
Dat.
bov-i
carn-i
sen-i
Acc.
bov-em
vim
carn-em
sen-em
Voc.
bos
caro
senex
Abl.
bov-e
vi
carn-e
sen-e

                                                 Pluralis numerus
Nom.
bov-es
vir-es
carn-es
sen-es
Gen.
bov-um/boum
vir-ium
carn-ium
sen-um
Dat.
bubus/bobus
vir-ibus
carn-ibus
sen-ibus
Acc.
bov-es
vir-es
carn-es/carn-is
sen-es
Voc.
bov-es
vir-es
carn-es
sen-es
Abl.
bubus/bobus
vir-ibus
carn-ibus
sen-ibus

• Όσα τριτόκλιτα κύρια ονόματα προέρχονται από την αρχαία ελληνική σχηματίζουν συχνά διπλούς τύπους:

                                                Singularis numerus
Nom.
Dido
Hercules
Geryon
Zeno(n)
Gen.
Didus (-onis)
Herculis (-li)
Geryonis
Zenonis
Dat.
Didoni (-do)
Herculi
Geryoni
Zenoni
Acc.
Didonem (-do)
Herculem (-en)
Geryonem
Zenonem (-na)
Voc.
Dido
Hercule/Hercle
Geryon
Zeno(n)
Abl.
Didone
Hercule
Geryone
Zenone

επιμέλεια: Αναστάσιος Ντόκος
                        φιλόλογος

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου